„Panufnik był tym w dziedzinie muzyki, czym Gombrowicz w dziedzinie literatury, Miłosz w dziedzinie poezji czy Kołakowski w dziedzinie filozofii. Był tym owocem zakazanym, tą sztucznie odciętą gałęzią naszej kultury” – pisał o kompozytorze-emigrancie Tadeusz Kaczyński, muzykolog i propagator jego twórczości.

Urodzony 24 września w 1914 roku w Warszawie, uznawany za czołowego kompozytora Polski lat powojennych Panufnik zdecydował się w 1954 roku na dramatyczny gest – nielegalnie opuścił komunistyczną ojczyznę i poprosił o azyl polityczny w Wielkiej Brytanii. W kraju został uznany za zdrajcę, a jego twórczość trafiła na czarną listę. I mimo, że od 1977 roku muzyka ta zaczęła stopniowo pojawiać się w polskich salach koncertowych, a w 1990 roku i sam kompozytor odwiedził Polskę, witany z największymi honorami, wciąż niełatwo jej nadrobić stracony czas.

O swojej twórczości pisał: Muzyka jest wyrazem emocji i uczuć. Ideałem moim jest utwór, w którym treść poetycka łączy się z doskonałością muzycznego rzemiosła. Sama poezja nie decyduje o muzycznej wartości utworu, podobnie jak samo rzemiosło grozi popadnięciem w martwe i suche formułki. Nieprzemijające piękno rodzi się tylko z równowagi obu tych elementów. Owo artystyczne credo pozostało aktualne do ostatnich dni jego twórczej pracy. Ani zmienne koleje losu kompozytora, ani ewolucja języka muzycznego nie spowodowały odejścia od ideału, którego ucieleśnieniem pozostawała dla Panufnika muzyka Mozarta. Podobnie jak wielki klasyk, starał się w swych utworach zachować równowagę między uczuciem a intelektem, sercem a rozumem.

W kulturze muzycznej XX-wiecznej Polski muzyka Andrzeja Panufnika zajmuje ważne miejsce. Pełna wewnętrznego ciepła i zawsze doskonale skonstruowana, zachowuje odrębność i oryginalność właściwą wielkim mistrzom. Panufnik nie należał do grona awangardzistów, próbujących budować nowe porządki na gruzach starego świata – tradycja była dla niego zbyt ważna. To dlatego tworzył własny świat dźwiękowy, zachowując szereg tradycyjnych wartości, takich jak melodia i harmonia. Jest to świat na wskroś nowoczesny, który jednocześnie urzeka pięknem brzmienia i głębią ekspresji oraz budzi podziw precyzją zawsze kunsztownej i w najdrobniejszych detalach przemyślanej struktury formalnej.

Andrzej Panufnik, fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Andrzej Panufnik w DZIALE HISTORIA-KULTURA PAI