GRÓB PAŃSKI

Mors et vita duello conflixere mirando; dux vitae mortuus, regnat vivus


Tradycja strojenia Grobu Pańskiego istnieje od średniowiecza. W XVIII w. zwyczaj ten zanikł prawie w całej Europie. Zachował się tylko na terenie Austrii, Węgier, południowych Niemiec i Polski oraz na obszarach dawnej Rzeczypospolitej: Litwie, Białorusi i Ukrainie..

W Europie pierwsze wzmianki o Grobie Pańskim wiążą się ze św. Ulrykiem, biskupem Augsburga w X wieku. Po odprawieniu nabożeństwa chował on Najświętszy Sakrament do skrytki za ołtarzem i przysłaniał kamieniem.

We wczesnym średniowieczu Najświętszy Sakrament był zanoszony po liturgii eucharystycznej na przechowanie do zakrystii lub bocznej kaplicy. Z tego zwyczaju wywodzi się procesja do kaplicy adoracji w Wielki Czwartek.

W późniejszym okresie średniowiecza wystawianie Grobu Pańskiego w Wielki Piątek, do którego chowano krzyż a wystawiano leżącą figurę Jezusa, rozpowszechnił się w całej Europie w okresie średniowiecza, a nowego impulsu dlań przyniosły krucjaty. Dostarczały one wielu inspiracji artystycznych w sensie dekoracji, bądź wręcz starano się budować repliki grobu z jerozolimskiej Bazyliki Bożego Grobu. Zwyczaj wystawiania Grobu Pańskiego nie przyjął się, a nawet został zanegowany w Kościołach protestanckich. Ewangelicy nie praktykują adoracji Grobów Pańskich, ani nie biorą udziału w drogach krzyżowych.

Od połowy XVII w., pojawia się w Polsce zwyczaj wystawiania honorowych wart przy grobie Chrystusa w świątyni, w co angażowały się różne formacje wojskowe lub parawojskowe. Na przykład w Warszawie za czasów Augusta III straże grobowe składały się z drabantów królowej i oddziałów artylerii konnej, a w innych miastach i miasteczkach – z oddziałów wojskowych różnych rodzajów broni, w paradnych mundurach.

Od czasów Karola Wielkiego niemal w całej Europie trwał paraliturgiczny obrzęd składania pod kamienną płytą grobową samego krzyża lub Chrystusa w postaci eucharystycznej. W niektórych kościołach składano w ten sposób krzyż, a w jego centrum puszkę z Najświętszym Sakramentem. Hostię w monstrancji nad wyobrażeniem grobu Chrystusa po raz pierwszy wystawiono w kościele jezuitów w Monachium. Dopiero w epoce baroku wprowadzono dodatkowo figurę zmartwychwstałego Jezusa przykrytego całunem.

Na zakończenie liturgii Wielkiego Piątku do przygotowanego wcześniej Grobu Bożego zanoszono w procesji krzyż (w XV wieku), później krzyż i monstrancję z Najświętszym Sakramentem (w XVI w.).

Warto przy tej okazji przypomnieć, że istnieją rozbieżności w Ewangeliach, co do dokładnej daty śmierci Jezusa. Ewangelie synoptyczne lokalizują Mękę Jezusa, na piątek 15 nissana, pierwszego miesiąca z kalendarza żydowskiego Nisan (נִיסָן) przypadającego między marcem a kwietniem, a Ewangelia św. Jana datuje Ukrzyżowanie Jezusa na piątek 14 nissana. W Kościołach Wschodnich obliczenia daty Wielkanocy dokonywane są na podstawie kalendarza juliańskiego.

W Ewangeliach istnieją także rozbieżności, co do opisu Zmartwychwstania. Wszyscy ewangeliści opowiadają o tym pustym grobie, ale nie ma zgodności, co do obecnych przy tym osób. Wg. Mateusza (28:1) były tam Maria z Magdali i druga Maria. Wg Marka, (16:1) Maria z Magdali, Maria, matka Jakuba i Salome. Wg Łukasza, (24:10) Maria z Magdali, Joanna i Maria Jakubowa. Wg Jana (20:1) Maria z Magdali Była sama. Nie zmienia to jednak wymowy samego faktu Zmartwychwstania, co więcej przypomina o oczekiwaniu na Paruzję, czyli drugie przyjście Jezusa, które wyznaczy koniec świata.


Polska tradycja

Tradycję adoracji Grobu Pańskiego upowszechniał w Polsce szczególnie zakon bożogrobców. Groby nabrały dekoracyjności dopiero w okresie baroku i reformacji. Umieszczano przy nich skały, kamienie, stawiano warty, np. żołnierzy czy przedstawicieli różnych warstw społecznych. W Polsce groby były często wyrazem trudnego i bolesnego doświadczenia. W różnych okresach historycznych starano się wprowadzać do symbolicznych grobów aktualne motywy, związane z sytuacją kraju. W czasach rozbiorów, okupacji niemieckiej oraz stanu wojennego ustrojony grób odzwierciedlał najbardziej aktualne przeżycia narodu polskiego. Stały się miejscem manifestowania uczuć i wiary w to, że Polska, podobnie jak Chrystus, zmartwychwstanie.

W XIX wieku rozpowszechnił się na ziemiach polskich zwyczaj, że „na Groby Pańskie” chodziło się całymi rodzinami, wraz ze znajomymi. Najbardziej popularne to było w Krakowie i Warszawie. Były kolejki, by wejść do kościoła i zobaczyć grób, warstwy bogate chodziły po południu, a ubogie wieczorem.

Modnym zwyczajem stało się kwestowanie przy Grobie Pańskim przez dostojne, eleganckie panie z bogatych rodzin. Jednak prawo do zbierania datków miały tylko osoby wydelegowane przez Kościół czy bractwa, a żebracy stali poza kościołem.

Tradycja Grobów Pańskich połączonych z wątkami patriotycznymi ożyła w okresie PRL, gdzie w przestrzeni świątyni można było przekazać wiele treści, do których wizualizacji gdzie indziej nie dopuściłaby reżimowa cenzura.


"Mors et vita duello conflixere mirando; dux vitae mortuus, regnat vivus"
(łacińska Sekwencja wielkanocna Victimae paschali).
Pan Życia umarł, a teraz króluje zwycięski nad śmiercią, źródło wiecznego życia dla wszystkich wierzących.



Groby Pańskie w przedwojennej Warszawie



Zdjęcia: NArodowe Archiwum Cyfrowe



TROCHĘ KULTURY - INDEX





facebook